Najpierw był zięć. Aleksij Adżubej, żonaty z córką Nikity Chruszczowa, jako specjalny emisariusz szefa partii komunistycznej został na prośbę teścia przyjęty przez Jana XXIII.

Potem, już bez pośredników, doszło do historycznej audiencji, 1 grudnia 1989 r., Michaiła Gorbaczowa u Jana Pawła II. Droga była przetarta. Po dwa razy przekroczyli Spiżową Bramę, na zaproszenie polskiego papieża, Borys Jelcyn i Władimir Putin.

Dziś dojdzie do pierwszego spotkania prezydenta Rosji z Benedyktem XVI. Te kolejne, po Gorbaczowie, rosyjskie pielgrzymki ad limina apostolorum nigdy nie były banalne, ale historii już nie pisały. Ta dzisiejsza też jej nie napisze.

Politycznie biorąc, ten przystanek Putina w Watykanie (bo w istocie prezydent jest w drodze do Włoch i do Grecji) jest także wpisany w jego agresywną dyplomację przeciw dominacji USA. Ponieważ jednak sławne pytanie Stalina "Papież, ile ma dywizji?" z maja 1935 r. nie ma dziś sensu, bo obie strony znają dobrze swoje silne strony, rangę spotkania wyznaczy nie tyle polityka, co religia. Nie o armie tu chodzi, lecz o Kościoły, w tle jest zaś nie nowa zimna wojna, lecz stara schizma.

Dwa aspekty dodają tej wizycie nieco dreszczy. Będzie inna atmosfera. Dzisiejszemu spotkaniu nie będzie mianowicie towarzyszyć zrozumiałe psychologicznie zażenowanie, nieuniknione w chwili, kiedy Jan Paweł II, ofiara zamachu z 13 maja 1981 r., ściskał dłoń Władimira Putina, oficera KGB, instytucji mającej swój udział w dramacie na placu przed bazyliką. Witał wówczas prezydenta, który uważa rozpad Sowietów, do czego Karol Wojtyła mocno się przyczynił, za największą tragedię XX w.

No i zmienił się papież. Marzeniem-misją Wojtyły była podróż do Rosji. Odpowiedź z Moskwy była niezmiennie "niet". Zdaniem prawosławnego Synodu warunkiem zmiany ma być "pokonanie pewnych przeszkód", praktycznie biorąc przełamanie podejrzeń o katolicki prozelityzm i agresywność Watykanu nie tylko w Rosji, ale i na terenach postsowieckich, przede wszystkim na Ukrainie.

Prawosławie w Rosji to nie tylko religia, ale i polityka. Z uwagi na jego narodowy charakter, jego więź z historią Wszechrosji i z każdym kolejnym Kremlem w szczególności, prawosławie koi i zaspokaja ciągle żywą, na gruzach marksizmu, ludową tęsknotę za jakąś jedynie słuszną ideologią.

W warunkach całkowitej dyskredytacji i korupcji instytucji państwowych Rosjanie skłonni są wierzyć Cerkwi. Tym bardziej że Putin, któremu także wierzą, przy każdej okazji podkreśla swój związek z Cerkwią. Na pytanie, czy Jan Paweł II będzie zaproszony do Rosji, Putin kiedyś odpowiedział: - To nie zależy ode mnie.

To nieprawda, od Putina także zależy, ale można jego odpowiedź zrozumieć. W Rosji idą wybory parlamentarne i prezydenckie. Kwestia tego, kto będzie rządzić Rosją bez Putina, tak jednak jak on tego będzie chciał, to dziś prawdziwa obsesja Kremla. W tych warunkach ewentualna prezydencka inicjatywa podniesienia prawosławnej "żelaznej kurtyny" zostałaby bardzo źle przyjęta i przez Cerkiew, i przez naród.

Zbitka "Polak katolik" na hasło wyborcze w Rosji na pewno się nie nadawała. No a Niemiec katolik? Czy niemiecki papież przekroczy bramę Trzeciego Rzymu, do której polski papież bezskutecznie pukał?